Mevzuat dayanağı
Etiket ambalaja basılacağı için hesap katmanındaki her sabit mevzuat metnine bağlanmıştır. Bu sayfa hangi sayının nereden geldiğini gösterir. Kod tarafındaki tam döküm depodaki docs/mevzuat.md dosyasındadır.
Kaynaklar
- Yönetmelik — Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, RG 26.01.2017 / 29960 (mükerrer). mevzuat.gov.tr
- Kılavuz — T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü, “TGK Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu”, ilk yayım 26.11.2024. tarimorman.gov.tr
- AB belgeleri — yalnızca teyit ve işlenmiş örnek kaynağı olarak: Komisyon Tolerans Rehberi (Aralık 2012, Table 4) ve QUID Bildirimi (2017/C 393/05). Çatışma hâlinde Yönetmelik ve Kılavuz esastır.
Enerji — Madde 36/(1) ve Ek-10
“Enerji değeri, Ek-10’da yer alan çevrim faktörleri kullanılarak hesaplanır.” Enerji ölçülmez, hesaplanır. Kodda kullanılan tablo:
| Bileşen | kJ/g | kcal/g |
|---|---|---|
| Karbonhidrat (şeker alkol hariç) | 17 | 4 |
| Şeker alkol (eritritol hariç) | 10 | 2,4 |
| Eritritol | 0 | 0 |
| Protein | 17 | 4 |
| Yağ | 37 | 9 |
| Salatrim | 25 | 6 |
| Etil alkol | 29 | 7 |
| Organik asit | 13 | 3 |
| Lif | 8 | 2 |
Tablo Ek-10’dadır, Ek-14’te değildir. Yönetmeliğin Ek-14’ü “beslenme bildiriminin zorunlu olmadığı gıdalar” listesidir.
Karbonhidrat ve lif — Madde 4/(ç) ve 4/(d)
Madde 4/(ç): karbonhidrat, “şeker alkol de dâhil olmak üzere, insan vücudunda metabolize olan herhangi bir karbonhidrat”. Madde 4/(d): lif, “insan ince bağırsağında sindirilemeyen, emilemeyen” polimerler.
Yani etikete yazılan karbonhidrat şeker alkol dâhil, lif hariçtir. Gıda kompozisyon veri tabanları karbonhidratı “farkla” verir (100 − su − protein − yağ − kül) ve bu değer lifi içerir. Gramaj lifi düşer; lif bilinmiyorsa değeri türetmez ve etiketi basılamaz işaretler.
Yuvarlama — Kılavuz md. 34, Tablo 3
Yönetmeliğin eklerinde yuvarlama tablosu yoktur; dayanak Bakanlık Kılavuzudur. (Yönetmelik Ek-13, referans alım oranı gösterimine ilişkindir.)
| Öğe | Miktar (100 g / 100 mL) | Yuvarlama |
|---|---|---|
| Enerji | — | en yakın 1 kJ/kcal |
| Yağ, Karbonhidrat, Şekerler, Protein, Lif, Polioller, Nişasta | ≥ 10 g | en yakın 1 g |
| < 10 g ve > 0,5 g | en yakın 0,1 g | |
| ≤ 0,5 g | “0 g” veya “<0,5 g” | |
| Doymuş yağ, Trans yağ, Tekli/Çoklu doymamış yağ | ≥ 10 g | en yakın 1 g |
| < 10 g ve > 0,1 g | en yakın 0,1 g | |
| ≤ 0,1 g | “0 g” veya “<0,1 g” | |
| Tuz | ≥ 1 g | en yakın 0,1 g |
| < 1 g ve > 0,0125 g | en yakın 0,01 g | |
| ≤ 0,0125 g | “0 g” veya “<0,01 g” |
Doymuş yağın eşiği 0,1 g’dır, 0,5 g değildir. Genel eşiği alt kategori yağlara uygulamak 0,2 g doymuş yağı “0 g” diye basmak olur.
Gösterim sırası — Ek-11 / Kılavuz md. 28
Enerji (kJ ve kcal) Yağ — doymuş yağ — trans yağ* — tekli doymamış yağ* — çoklu doymamış yağ* Karbonhidrat — şekerler — polioller* — nişasta* Lif* Protein Tuz
* işaretliler isteğe bağlıdır (Madde 35/2) ama eklenirse bu sıraya girer. Lif, proteinden önce gelir. Kılavuz md. 28: gıdada bir öğe bulunmasa bile satır tablodan silinmez.
İçindekiler ve QUID — Madde 21, 25 ve Ek-5
Bileşenler, üretim anında kullanılan miktara göre azalan sırada listelenir (Madde 21/(1)). Miktar bildirimi (QUID) Madde 25/(1) uyarınca şu hâllerde zorunludur: bileşen gıdanın adında geçiyorsa, etikette kelime/resim/grafikle vurgulanıyorsa, veya gıdanın tanımlanması için elzemse.
Mevzuatta “%25’i aşan bileşende QUID gerekir” diye bir kural yoktur. Yüzdeye bağlı tek eşik Ek-5’teki istisnadır: aroma amacıyla %2’nin altında kullanılanlar muaftır.
Ek-5 md. 4/(a): nem kaybeden gıdalarda yüzde, bileşenin son üründeki miktarına göre verilir. Bildirilen bir bileşen veya bildirilenlerin toplamı %100’ü aşarsa yüzde yerine “100 g son ürün için X g” yazılır.
Alerjenler — Ek-1 (14 kalem)
Madde 24/(1): Ek-1’deki alerjen adları bileşenler listesinde “punto, stil veya arka plan rengi” ile ayrılır. Ek-1’in ikinci sütunu hariç tutulan ürünleri sayar (buğday bazlı glukoz şurubu, rafine soya yağı, laktitol, balık jelatini gibi); Gramaj bunları alerjen saymaz.
- Gluten içeren tahıllar — Buğday (kılçıksız buğday ve kamut dâhil), çavdar, arpa, yulaf veya bunların hibrit türleri ve ürünleri
- Kabuklular (Crustacea) — Kabuklular ve bunların ürünleri
- Yumurta — Yumurta ve yumurta ürünleri
- Balık — Balık ve balık ürünleri
- Yerfıstığı — Yerfıstığı ve yerfıstığı ürünleri
- Soya fasulyesi — Soya fasulyesi ve soya fasulyesi ürünleri
- Süt (laktoz dâhil) — Süt ve süt ürünleri (laktoz dâhil)
- Sert kabuklu meyveler — Badem, fındık, ceviz, kaju fıstığı, pikan cevizi, brezilya fındığı, antep fıstığı, macadamia ve Queensland fındığı ve ürünleri
- Kereviz — Kereviz ve kereviz ürünleri
- Hardal — Hardal ve hardal ürünleri
- Susam tohumu — Susam tohumu ve susam tohumu ürünleri
- Kükürt dioksit ve sülfitler — Toplam SO₂ cinsinden 10 mg/kg veya 10 mg/L’den fazla olanlar
- Acı bakla — Acı bakla ve acı bakla ürünleri
- Yumuşakçalar — Yumuşakçalar ve ürünleri
Alerjen listesi Ek-1’dedir. Ek-2, “etiketinde ilave zorunlu bilgiler bulunması gereken gıdalar” listesidir.
Porsiyon — Madde 40 ve Ek-12
Porsiyon büyüklüğü serbestçe seçilemez; Ek-12’deki miktarlar esas alınır. Gramaj’daEk-12’nin tamamı (83 kategori) seçilebilir hâlde yüklüdür. Porsiyon adedi, net miktarın porsiyon büyüklüğüne bölünüp en yakın tam sayıya yuvarlanmasıyla bulunur (Madde 40/3).
Ambalaj yüzeyi — Madde 16, Madde 19 ve Ek-14
Etiketin yazı boyutunu ve biçimini belirleyen ölçü ürünün ağırlığı değil, ambalajın veya kabın en geniş yüzeyidir. Tek bir sayı üç şeyi birden değiştirir: bildirimin zorunlu olup olmadığını, yazının inebileceği en küçük boyu ve çok küçük ambalajda hangi bilgilerin ambalaj üzerinde aranacağını.
| En geniş yüzey | Beslenme bildirimi | Asgari x-yüksekliği | Dayanak |
|---|---|---|---|
| 10 cm²’den küçük | zorunlu değil | 0,9 mm | TGK Madde 19/(2) · Ek-14 md. 18 · gönüllü verilirse Madde 43/(1) |
| 10–25 cm² | zorunlu değil | 0,9 mm | TGK Ek-14 md. 18 · gönüllü verilirse Madde 43/(1) |
| 25–80 cm² | zorunlu | 0,9 mm | TGK Madde 16/(3) |
| 80 cm² ve üzeri | zorunlu | 1,2 mm | TGK Madde 16/(2) |
x-yüksekliği punto değildir. Ek-3 onu satır çizgisi ile orta çizgi arasındaki mesafe olarak tanımlar; harflerin üst ve alt çıkıntıları bu ölçüye dâhil değildir. Bir yazı tipinde “1.2 mm x-yüksekliği” demek, punto değerinin bundan belirgin biçimde büyük olması demektir — oran yazı tipine göre değişir.
Punto kutusuna doğrudan 1,2 mm yazmak yasal sınırın yaklaşık yarısını üretir. Yaygın bir sans yazı tipinde x-yüksekliği, punto değerinin kabaca yarısı kadardır.
Biçim de yüzeye bağlıdır. Madde 41/(2): bilgiler “tablo formunda hizalanmış sayılarla verilir. Eğer etiket yüzeyi müsait değilse, bilgiler lineer formda verilir.” Yani satır biçimi bir tercih değil, istisnadır.
Muafiyet, kuralsızlık değildir. En geniş yüzeyi 25 cm²’den küçük ambalajlarda bildirim zorunlu değildir (Ek-14 md. 18); ancak üretici yine de bildirim verirse Madde 43/(1) gereği aynı koşullara uyar. Muafiyet “hiç basmayabilirsin” demektir, “kuralsız basabilirsin” demek değil.
Ek-14 md. 19 ayrı bir muafiyet tanımlar: “Üretici tarafından doğrudan son tüketiciye veya yerel perakendecilere satılan küçük miktarlardaki gıdalar.” Yönetmelik “küçük miktar”ı sayısal olarak tanımlamamıştır; bu sınırı Gramaj sizin adınıza belirlemez.
Referans alım — Ek-9 Bölüm 2
Yetişkinler için referans alım değerleri (isteğe bağlı sütun):
- Enerji 8400 kJ / 2000 kcal
- Toplam yağ 70 g · Doymuş yağ 20 g
- Karbonhidrat 260 g · Şeker 90 g
- Protein 50 g · Lif 25 g
- Tuz 6 g (sodyum 2,4 g)
Veri kaynakları
Hesaplama, hammaddelerin bilinen ortalama değerlerine dayanır (Madde 36/(3)-b). Bu değerlerin geldiği kaynaklar ve kullanım koşulları:
Besin değeri kaynakları
- U.S. Department of Agriculture, FoodData Central — SR Legacy ve Foundation Foods — ABD federal hükûmet eseri, kamu malı. ABD gıdalarını temsil eder; Türkiye’ye özgü hammaddede TürKomp esastır.
Kaynak gösterimi yalnızca nezaket değil, lisans şartıdır: TürKomp’un kullanım koşulları verisinin kullanıldığı sayfada tıklanabilir bağlantı verilmesini zorunlu tutar. Etiket çıktısının altında da kaynak satırı basılır.
Değerler ortalamadır ve ölçüm belirsizliği taşır. Kullandığınız partinin gerçek bileşimi hasat, tedarikçi ve işleme koşullarına göre değişebilir; kesinlik gerektiğinde tedarikçi analiz belgesini esas alın.
Kapsamadıklarımız
Aşağıdakiler mevzuatın parçasıdır ama Gramaj’da uygulanmıyor. Ürününüz bunlardan birini gerektiriyorsa etiketi bir gıda mühendisine kontrol ettirin:
- Bileşik bileşen açılımı — sos içindeki sosun kendi bileşenlerinin parantez içinde verilmesi (Madde 21/(5), Ek-4).
- Vitamin ve mineral beyanı — Ek-9 Bölüm 1’deki belirgin miktar eşikleri ve birimleri.
- Beslenme ve sağlık beyanları — “düşük yağlı”, “şeker ilavesiz”, “lif kaynağı” gibi beyanların koşulları kontrol edilmiyor.
- Ek-5’teki QUID istisnaları — süzme ağırlığı, mevzuatça zaten zorunlu miktarlar, %2’nin altındaki aroma vericiler. Bunları arayüzde elle işaretlemeniz gerekir.
- Toleranslar (Kılavuz Tablo 1–2) — bunlar resmî kontrolde analiz sonucunu değerlendirmek içindir, etiket üretiminde kullanılmaz.
- Yazı boyutunun ve biçimin denetimi — araç ambalaj yüzeyini sorar ve hangi kuralın uygulandığını söyler, ama ürettiği etiketin fiziksel boyutunuölçmez: asgari x-yüksekliğini garanti etmez ve yüzey tabloya yetmediğinde satır biçimine geçmez (Madde 16, Madde 41/(2)). Baskıda bunu doğrulamak üreticiye aittir.
- Takviye edici gıdalar — Madde 34/(1) bu bölümü takviye edici gıdalara uygulamıyor; ayrı ve daha riskli mevzuat.